Hệ thống sản xuất tức thời Just In Time (JIT)

05 February, 2026

Hệ thống sản xuất tức thời Just In Time (JIT)

Năm 1950, giữa tro tàn chiến tranh, một kỹ sư Toyota tên Taiichi Ohno đứng trước bài toán tưởng chừng vô nghiệm: Sản xuất ô tô khi túi rỗng không đủ mua nguyên liệu dự trữ, nhà xưởng chật chội không chứa nổi hàng tồn, và thị trường Nhật chỉ “ngấm” được vài nghìn xe mỗi năm?

Câu trả lời của ông – hệ thống Just-in-Time (JIT) – không đơn thuần là một phương pháp sản xuất. Nó là triết lý sinh tồn, là nghệ thuật “làm vừa đủ, đúng lúc, không thừa một ly”. Và từ đó, một cuộc cách mạng âm thầm đã bắt đầu – không ồn ào như công nghệ AI hay blockchain, nhưng lại thay đổi cách toàn bộ thế giới sản xuất.

70 năm sau, JIT vẫn là từ khóa nóng nhất trong giới quản trị – từ những câu chuyện thành công rực rỡ của Toyota, Dell, Zara, đến những thất bại đắng cay khi COVID-19 đánh sập chuỗi cung ứng toàn cầu. Vậy bản chất thật của JIT là gì? Tại sao nó vừa là “vũ khí lợi hại” vừa là “con dao hai lưỡi”? Và quan trọng hơn – doanh nghiệp Việt Nam có nên áp dụng JIT không? Cùng Asiasoft tìm hiểu ngay trong bài viết dưới đây.

1. Just-in-Time (JIT) là gì?

JIT (Just-in-Time) nghĩa là sản xuất hoặc nhập nguyên liệu “vừa đúng lúc cần”, thay vì tồn kho một đống “phòng thân”. Mục tiêu: loại bỏ mọi thứ không tạo giá trị – từ kho hàng dư thừa, thời gian chờ đợi, đến sản xuất thừa.

Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực tế JIT đòi hỏi hệ thống cực kỳ đồng bộ: nhà cung cấp phải giao đúng giờ, dây chuyền phải chạy trơn tru, nhân viên phải có kỷ luật cao. Một khâu sai là toàn bộ dừng ngay.

Ví dụ thực tế: Toyota không tồn linh kiện 1 tháng mà chỉ đủ dùng vài giờ. Khi dây chuyền cần, linh kiện mới được chuyển đến – vừa đủ, vừa kịp. Nhờ đó họ tiết kiệm hàng triệu USD chi phí kho bãi mỗi năm.

2. JIT mang lại lợi ích gì?

Nhiều người nghĩ JIT chỉ để giảm tồn kho. Sai rồi – nó còn tác động sâu rộng hơn thế.

2.1. Giảm chi phí tồn kho (rõ ràng nhất)

Kho hàng ít hơn → chi phí thuê kho, bảo quản, bảo hiểm, hao hụt giảm. Tiền “đóng băng” trong hàng tồn được giải phóng để làm việc khác.

2.2. Phát hiện lỗi sớm hơn

Sản xuất theo lô nhỏ nên nếu có lỗi, bạn chỉ mất vài chục sản phẩm thay vì cả ngàn. Lỗi được “bắt” ngay tại công đoạn, không lan rộng.

2.3. Tăng tốc độ phản ứng thị trường

Khách đột ngột đổi yêu cầu? Bạn dễ dàng điều chỉnh vì không bị “gánh” hàng tồn cũ. Đây là lợi thế lớn trong ngành thời trang, điện tử – nơi xu hướng thay đổi từng tuần.

2.4. Nâng cao tinh thần trách nhiệm nhân viên

JIT đòi hỏi mỗi người chịu trách nhiệm chất lượng ngay tại vị trí của mình (gọi là “chất lượng tại nguồn”). Không ai có thể đổ lỗi cho người khác hay “để sau kiểm tra cuối”.

2.5. Dòng tiền lưu thông tốt hơn

Tiền không bị “đóng” trong nguyên liệu tồn kho, mà được dùng linh hoạt – đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp SME vốn eo hẹp.

Lưu ý: Những lợi ích trên chỉ thành hiện thực nếu bạn có hệ thống quản lý chặt chẽ. Nếu không, JIT dễ thành “thảm họa” (sẽ nói ở phần nhược điểm).

3. Điều kiện để áp dụng JIT

JIT nghe hấp dẫn, nhưng thực tế chỉ phù hợp với doanh nghiệp đáp ứng đủ các điều kiện sau. Thiếu một cái là có thể “sập” ngay.

3.1. Chuỗi cung ứng ổn định

Nhà cung cấp phải giao đúng hẹn, đúng chất lượng, đúng số lượng. Một lần trễ 1 ngày có thể khiến cả dây chuyền ngừng sản xuất. Vì vậy Toyota thường làm việc với nhà cung cấp dài hạn, thậm chí hỗ trợ họ cải tiến quy trình.

3.2. Hệ thống sản xuất linh hoạt

Dây chuyền phải dễ chuyển đổi giữa các sản phẩm khác nhau. Máy móc phải bảo trì tốt (áp dụng TPM – Total Productive Maintenance). Bố trí nhà xưởng theo kiểu “dòng chảy” để giảm thời gian vận chuyển nội bộ.

3.3. Nhân sự được đào tạo kỹ và có kỷ luật cao

Không phải “làm theo lệnh” mà phải tự phát hiện và xử lý vấn đề. Tinh thần Kaizen (cải tiến liên tục) phải thấm vào từng người – không chỉ sếp mới nghĩ cách làm tốt hơn.

3.4. Kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt

Mỗi công đoạn tự chịu trách nhiệm chất lượng đầu ra. Phát hiện lỗi → dừng ngay, sửa ngay. Đừng để lỗi đi tiếp rồi “phát hiện cuối cùng” – lúc đó đã muộn.

3.5. Công nghệ hỗ trợ đồng bộ

Dùng phần mềm quản lý mua hàng, ERP, MES để cập nhật thời gian thực: nguyên liệu còn bao nhiêu, đơn hàng nào cần ưu tiên, dây chuyền nào đang chạy. Không có công nghệ, JIT khó vận hành.

3.6. Dự báo nhu cầu chính xác

JIT sản xuất theo đơn thực tế, nên nếu dự báo sai → thiếu hàng hoặc thừa hàng. Cần bộ phận kế hoạch mạnh, kết hợp dữ liệu bán hàng + xu hướng thị trường.

4. Ưu – Nhược điểm của JIT

Để bạn dễ hình dung, mình tổng hợp thành bảng 5 khía cạnh chính – mỗi ưu điểm đều đi kèm một rủi ro tương ứng.

Khía cạnh	Ưu điểm	Nhược điểm / Rủi ro
1. Quản lý tồn kho	Giảm tồn kho 50–80%, tiết kiệm chi phí lưu trữ, bảo quản, hao hụt.	Dễ bị gián đoạn nếu nhà cung cấp chậm trễ hoặc thiên tai, dịch bệnh. (Ví dụ: COVID-19 đã “đánh sập” nhiều hệ thống JIT toàn cầu)
2. Chi phí sản xuất	Loại bỏ lãng phí, tối ưu nhân công và máy móc → giảm chi phí/đơn vị sản phẩm.	Đầu tư ban đầu lớn: đào tạo nhân sự, cải tổ quy trình, mua phần mềm quản lý.
3. Hiệu quả sản xuất	Dây chuyền chạy mượt, ít thời gian chờ đợi, năng suất tăng rõ rệt.	Phụ thuộc nhiều vào kế hoạch chính xác và sự phối hợp giữa các bộ phận – một khâu sai là ngưng cả dây.
4. Chất lượng sản phẩm	Sản xuất lô nhỏ, phát hiện lỗi sớm → chất lượng đồng đều, ít hàng lỗi.	Khi gấp đơn hàng hoặc thiếu thời gian, áp lực có thể khiến kiểm soát chất lượng bị “buông lỏng”.
5. Khả năng thích ứng	Linh hoạt điều chỉnh sản lượng theo thị trường, không bị “ôm” hàng tồn cũ.	Không phù hợp với thị trường biến động quá nhanh hoặc thiếu dữ liệu dự báo (ví dụ: sản phẩm mùa vụ khó đoán).

Kết luận ngắn gọn: JIT là “con dao hai lưỡi”. Nó mạnh mẽ nếu bạn có nền tảng vững, nhưng cũng dễ gây thảm họa nếu thiếu chuẩn bị. Đừng nhảy vào chỉ vì “nghe hay”.

5. Quy trình JIT hoạt động như thế nào?

JIT không phải “ma thuật” mà là một chuỗi các bước được thiết kế kỹ lưỡng. Dưới đây là quy trình cơ bản mà hầu hết doanh nghiệp áp dụng JIT đều tuân theo.

Bước 1: Dự báo và lập kế hoạch sản xuất chính xác

Phân tích dữ liệu thị trường, đơn đặt hàng, lịch sử tiêu thụ để dự báo nhu cầu. Kế hoạch sản xuất phải dựa trên:

Nhu cầu thực tế của khách hàng (make-to-order)
Năng lực sản xuất hiện tại
Thời gian cung ứng nguyên liệu từ nhà cung cấp

Công cụ hỗ trợ: Phần mềm ERP, phần mềm quản lý mua hàng, công cụ dự báo nhu cầu (demand forecasting).

Bước 2: Đặt hàng nguyên liệu “vừa đủ, vừa kịp”

Thay vì đặt hàng 1 tháng, bạn chỉ đặt đủ cho 1 tuần hoặc thậm chí 1 ngày. Nhà cung cấp phải cam kết giao hàng đúng giờ, đúng chất lượng.

Lưu ý: Cần xây dựng quan hệ dài hạn với nhà cung cấp, thậm chí chia sẻ kế hoạch sản xuất để họ chuẩn bị trước.

Bước 3: Sản xuất theo tín hiệu “kéo” (Pull System)

Khác với hệ thống “đẩy” (sản xuất trước, bán sau), JIT hoạt động theo nguyên tắc “kéo”: có đơn hàng mới sản xuất. Công cụ phổ biến nhất là Kanban (thẻ tín hiệu) – khi công đoạn sau cần linh kiện, họ gửi thẻ Kanban cho công đoạn trước để yêu cầu sản xuất.

Bước 4: Kiểm soát chất lượng tại từng công đoạn

Mỗi công nhân tự kiểm tra chất lượng đầu ra của mình. Phát hiện lỗi → dừng ngay, sửa ngay (Jidoka). Không để lỗi đi tiếp.

Bước 5: Giao hàng đúng hẹn cho khách hàng

Sản phẩm hoàn thành được giao ngay cho khách, không tồn kho thành phẩm lâu. Dòng tiền quay nhanh, vốn lưu động được giải phóng.

Bước 6: Cải tiến liên tục (Kaizen)

Sau mỗi chu kỳ, đội ngũ họp lại để rút kinh nghiệm: Đâu là điểm nghẽn? Làm sao giảm thêm lãng phí? Kaizen không phải sự kiện một lần mà là văn hóa hàng ngày.

6. Bài học từ 70 năm thực tiễn

6.1. Thành công: Toyota, Dell, Zara

Toyota: Giảm tồn kho 90%, tăng năng suất 50% so với các hãng xe Mỹ những năm 1980.
Dell: Bán máy tính theo đơn đặt hàng, lắp ráp “đúng lúc” → thời gian giao hàng chỉ 3-5 ngày, tồn kho gần như bằng 0.
Zara: Từ thiết kế đến lên kệ chỉ 2 tuần, nhanh nhất ngành thời trang nhờ JIT.

6.2. Thất bại: Động đất Nhật Bản 2011, COVID-19, khủng hoảng chip 2021

Động đất Nhật 2011: Nhiều nhà máy linh kiện bị phá hủy → chuỗi cung ứng toàn cầu tê liệt vì các hãng xe đều áp dụng JIT, không có dự trữ.
COVID-19: Các hãng sản xuất thiếu nguyên liệu trầm trọng vì không tồn kho. Một số phải chuyển sang mô hình “Just-in-Case” (dự trữ an toàn).
Khủng hoảng chip 2021: Các hãng xe lớn phải ngưng sản xuất vì thiếu chip, trong khi những hãng có dự trữ vẫn chạy bình thường.

Bài học rút ra: JIT tuyệt vời trong điều kiện ổn định, nhưng cần có kế hoạch dự phòng cho trường hợp khẩn cấp. Một số doanh nghiệp hiện kết hợp JIT với “Just-in-Case” (dự trữ an toàn) cho các linh kiện quan trọng.

7. JIT có phù hợp với doanh nghiệp Việt Nam không?

Câu trả lời: Có, nhưng phải điều chỉnh cho phù hợp.

Việt Nam có một số khó khăn riêng: chuỗi cung ứng chưa ổn định, nhà cung cấp nhỏ lẻ, hạ tầng giao thông đôi khi chậm. Nhưng không phải không thể. Nhiều doanh nghiệp sản xuất, may mặc, điện tử đã áp dụng JIT thành công bằng cách:

Làm việc chặt chẽ với nhà cung cấp trong nước, cam kết hợp đồng dài hạn
Đầu tư vào phần mềm quản lý mua hàng và ERP để kiểm soát dòng chảy nguyên liệu
Đào tạo nhân viên theo tinh thần Kaizen, 5S
Bắt đầu từ một dây chuyền nhỏ, rút kinh nghiệm rồi mới mở rộng

Đừng mơ áp dụng JIT 100% ngay từ đầu. Hãy bắt đầu từ một công đoạn, một sản phẩm, rồi từ từ nhân rộng.

8. Kết luận: JIT – Vẫn còn nguyên giá trị sau 70 năm

Just-in-Time không phải giải pháp thần thánh, nhưng nó là một trong những phương pháp quản trị sản xuất mạnh mẽ nhất từng được sáng tạo. Nó giúp Toyota từ xưởng nhỏ thành ông lớn, giúp Dell đánh bại IBM, giúp Zara luôn dẫn đầu thời trang.

Nhưng JIT cũng dễ “sập” nếu bạn thiếu chuẩn bị. Vì vậy, trước khi áp dụng, hãy tự hỏi: